Copyright 2017 - COĞRAFYA HAYATTIR

Türkiye’de Karstik Şekiller

Karstik Taşlar : Kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı), kaya tuzu, dolomit gibi eriyebilen taşlara karstik taşlar adı verilir.

Karstlaşma ve karstik şekiller : Karstik taşların yağışlar, yüzey ve yer altı suları tarafından kimyasal olarak çözünmesi ve bu çözünen malzemelerin tekrar çökelmesi ( birikmesi ) sonucu meydana gelen sürece karstlaşma, bunun sonucunda ortaya çıkan şekillere karstik şekiller denir. Özellikle kalker (kireç taşı) üzerinde meydana gelen karstik şekiller daha belirgin ve daha uzun ömürlüdür. Jips ve kaya tuzu taşlarının erimesi ile oluşan karstik şekiller daha az ömürlüdür. Yurdumuzda Güney Anadolu'da Toros dağ kuşağı karstik şekiller açısından en zengin alanları meydana getirir. Teke Yarımadası, Göller Yöresi, Taşeli Platosu ve Güneydoğu Toroslar zengin şekillere sahiptir. Bu alanların dışında Batı Karadeniz, Zonguldak, Kastamonu, Bartın, Kocaeli Yarımadası, Konya çevresi, İstanbul batısı, Kırklareli çevresi, Bursa çevresi karstik şekillerin oluştuğu alanlardır. Özellikle Sivas ve Çankırı çevresinde jipsli arazilere rastlanır. Erzincan çevresinde de karstik şekillere rastlanmaktadır.

 

Karstik Aşındırma Şekilleri

 

1.LAPYA:

Karstik aşındırma şekillerinin en küçüğüdür. Özellikle karstik platolarda, kalkerli yamaçlarda yağmur ve kar sularının yüzeyi eriterek açtıkları küçük oluklardır. Çukurluklar keskin sırtlarda yan yana sıralanarak pürüzlü yüzeyler oluşturur. Bu yüzeylerin derinleşmesiyle meydana gelen ve keskin sırtlardan oluşmuş çukurlara Lapya adı verilir. Büyüklükleri birkaç cm ile birkaç metre arasında değişir.

2.DOLİN: Oval biçimli erime çukurluklarıdır. Derinlikleri az, genişlikleri fazladır. Bunlar lapyaların bir araya gelmesiyle meydana gelir. Özellikle Toroslar’da yaygın olarak görülür. Bunlara, kokurdan, koyak, tava gibi isimlerde verilir.

Dolinler oluşum şekillerine göre:

Erime Dolinleri: Suların kayaların gözenek ve çatlaklarına girerek eritmeleri ile meydana gelir

Çökme Dolinleri: Tektonik hareketlere bağlı olarak çöken alanlarda veya mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan çukur alanlarda meydana gelirler. Yamaçları daha diktir.

3.UVALA: Dolinlerin genişleyip, derinleşmesiyle oluşurlar. Dolinlerden daha büyüktürler. 

Tabanlarında erimeden geriye kalan kalker çıkıntıları dolinlerden ayrılmasını sağlar.

4.OBRUK: Baca veya kuyu biçimindeki, derin çukurluklara obruk denir. Derinliği 250–300 m.yi bulabilmektedir, bazılarının tabanında göl bulunur. Yurdumuzda, İç Anadolu’nun güneyinde Obruk platosu, İçel’de Cennet ve Cehennem mağaraları önemli obruk örnekleridir.

5.POLYE(GÖL OVA):Karstik alanlarda uvalaların genişleyip birleşmesiyle meydana gelen genişliği birkaç kilometre, uzunluğu ise 20–30 kilometreyi geçen, ova görünümlü geniş karstik çukurlara polye denir. Yurdumuzda, Akdeniz Bölgesi’nde Muğla, Kestel, Elmalı ve Akseki ovaları polyedir. Polyeler kalkerli alanlarda en önemli tarım arazilerini meydana getiriler.

6.MAĞARA: Kalkerli arazilerde çatlaklar boyunca yeraltına sızan suların oluşturduğu boşluklara karstik mağara denir. Başlıca karstik mağaralarımız: Karain, Damlataş, Narlıkuyu, İnsuyu’dur 

7.DÜDEN (SU BATAN-SU YUTAN): Kalkerli arazide erimeler ile oluşan çukurluklara düden denir. Düdenler yeraltı sularını birbirine bağlar, yüzey sularının yeraltı sularına ulaşmasını sağlar. Bunlara su batan adı da verilir.

8.KÖR VADİ: Ağız yan kısımları kapalı olduğundan suların düdenler aracılığı ile yeraltına indiği vadilerdir. Bu durumda vadi içinde kaybolan sular akışını yeraltında sürdürür. Bu akarsuların yeryüzünde süreklilik göstermeyen vadilerine kör vadi denir. Antalya yakınında bulunan Varsak vadisi bunun en önemli örneklerinden biridir. Kovada gölünün suları birçok kör vadi tarafından Aksu ırmağına taşınmaktadır.

Karstik Biriktirme Şekilleri

Birikim şekilleri, kalsiyum karbonat bakımından zengin olan karstik suların içindeki karbondioksit gazının uçması ve kalsiyum oksidin (kirecin) bırakılması, tortulanmasıyla meydana gelirler.

1.TRAVERTEN: Yeraltından gelen sıcak ve kalsiyum karbonatlı su kaynakları yeryüzüne çıktıklarında aktığı alanlarda, kirecin çökelmesi ile oluşan basamaklardır. Dünya’daki en güzel örnekleri Denizli-Pamukkale’de yer almaktadır. Bunların beyaz olmasını sağlayan yüzeylerini kaplayan kalker tüfüdür.

 

                            

 

KARAHAYIT(RENKLİ TRAVERTENLER)

Pamukkale’nin 5 km kuzeyinde, Karahayıt kasabasında yer alır.

2.SARKIT: Karstik mağaralar içinde tavandan sızan ve kalsiyum karbonat açısından zengin suların içindeki kirecin tavanda birikmesi ile meydana gelirler.

3.DİKİT: Kalsiyum karbonatça zengin suların mağara tavanından damlayarak içindeki kireci mağara tabanında biriktirmesi ile meydana gelirler.

4.SÜTUN: Sarkıt ve dikitlerin birleşmesi ile meydana gelmektedirler

 

İnsuyu Mağarası  (Sütun)

      

      Kaynak:Tüm Sınavlara Hazırlıkta Haritalarla Türkiye Coğrafyası

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

f t g m

Sitemizde bulunan içerikler izin alınmadan başka bir ortamda TİCARİ amaçla kullanılamaz.

Hak sahipleri tarafından talep edilen dosyalar site yönetimine bildirildiğinde kaldırılacaktır.