Copyright 2017 - COĞRAFYA HAYATTIR

Kıtalar-Okyanuslar-Göller

Kıtalar Ve Okyanuslar

Kıta ve okyanusların oluşumu ile ilgili en fazla ilgi gören iki önemli görüş bulunmakta­dır.

1. Büzülme teorisi

2. Kıtaların Kayması Teorisi

 

1.Büzülme Teorisi:

Güneş'ten kopan Yerküre, Güneş etrafındaki dönmeye bağlı olarak hızla soğumaya başlamış, soğumanın yüzeyden itibaren başlamasından dolayı yüzeyde ince bir tabaka tama­men soğuyup katılaşarak yerkabuğunu oluşturmuştur. Yerkabuğunun altındaki manto da soğumaya devam ettiğinden katı yerkabuğu parçalanarak birbirinden bloklar halinde ayrılmıştır. Büyük bloklar ara­sındaki çanakların sularla dolması sonucu kara ve denizlerin ilk şekli oluşmuştur.

 

2.Kıtaların Kayması Teorisi:

Bu teoriye göre büyük bir kısmı silisyum ve alüminyumdan oluşan Yerkabuğu; SİAL, kendisinden daha yoğun ve ergimiş halde bulunan, yapısının büyük bir kısmı; silisyum ve magnez­yumdan oluşan SİMA üzerinde yüzer halde bulunmaktadır. Mantonun plastik ve akıcı özellikte bulunan bu en üst kısmı içinde; sıcaklık, basınç ve radyo­aktivite nedeniyle, milyonlarca yıl süren çok yavaş yükselici, alçalıcı ve yatay yönlü akımlar vardır. Bu akımlar manto üzerindeki yüzer du­rumda bulunan büyük kara parçalarını hareket ettirmekte bu nedenle üzerinde yaşadığımız ka­ra parçalarının çok yavaş olsada yatay yönde kaymalarına neden olmaktadır. Böylece bazı kara parçaları birbirine yak­laşmakta bazı kara parçalarıda birbirinden uzaklaşmaktadır. Birbirinden uzaklaşan kara parçalan arasında oluşan çanaklara suların dol­masıyla suküre, oluşmuştur. Birbirlerine doğru hareket eden kara kütleleri ise aralarında kalan tabakaları sıkıştırıp yükselterek dağları oluşturmaktadır. Günümüzde coğrafi olayların büyük bölümü bu te­oriye göre açıklanmaktadır. Kıtaların büyük gi­rinti ve çıkıntılarının birbirleriyle çakışması da bu görüşü doğrulamaktadır. Birinci jeolojik devirde bütün kara parça­ları Pangea adı verilen tek kara parçası halin­de iken, 200–250 milyon yıl önce bu kara parçası parçalanarak, birbirinden uzak­laşmaya başlamıştır. Başlangıçta tek kara par­çası halinde olan Yerkabuğu Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi sonucu ekvatora doğru kaymış, ekvatorda da Dünya'nın batıdan doğuya doğru dönmesine bağlı olarak batıdan doğuya doğru yayılmıştır. Kara parçalarının bir­birinden ayrılması süreci dördüncü zamana ka­dar sürmüştür. Kara parçalarının bu hareketleri­ne bağlı olarak önlerine kattıkları tabakalara yanlardan basınç uygulayarak kıvrılma yada kırılmalarına neden olmuştur

 

Kıta Ve Okyanusların Dağılışı

510 milyon Km2 alan kap­layan Yerküre'nin 361 milyon Km2 'sini okyanuslar ve denizler, 149 milyon Km2'sini karalar kaplamaktadır. Buna göre karaların yerküreye oranı; % 29, denizler ve okyanusların oranı ise %71 'dir. Karalar ve okyanuslar Yarımkürelere eşit dağılmamışlardır. Karaların büyük kısmı kuzey Yarımkürede toplan­mıştır. Bu nedenle Kuzey Yarımküre'ye "Kara­lar yarımküresi "de denilmektedir. Buna rağmen Kuzey Yarımkürede denizlerin kapladı­ğı alan karalara oranla daha fazladır. Kuzey Yarımkürede karaların ve denizlerin birbirine oranı incelendiğinde karaların %39, denizlerin  %61 orana sahip olduğu görülmektedir. Güney yarımkürede denizlerin hâkimiyeti daha fazla olduğundan; bu yarım­küreye de "Denizler yarımküresi" Denilmekte­dir. Güney Yarımküredeki karalar ve denizlerin birbirine oranı incelendiğinde denizlerin %81 karaların 19’luk orana sahip olduğu görülmektedir.

*Yeryüzündeki kara parçaları ve okyanuslar farklı büyüklükteki parçalar halinde uzanmakta­dır.

*Her iki yarım kürede de karaların kapladığı alan daha azdır.

*Güney Yarım Küre'de hem kara az, hem de karalar birbirine uzaktır.

*Dünya nüfusunun büyük kısmı Kuzey Yarım Küre'de toplanmıştır. Kuzey Yarım Küre'de kıtalar 

  Birbirine yakın olduğu için ülkeler arasındaki siyasî, kültürel ve ekonomik ilişkiler daha yoğundur.

*Afrika, Asya ve Avrupa gibi eskiden beri bili­nen kara parçalarına; "Eski Dünya Karaları ",   

  Amerika, Avustralya ve Antarktika gibi sonra­dan keşfedilen kara parçaların ise; " Yeni Dün­ya  

  Karaları" denilmektedir.

Dünya’da 7 değil 8 kıta bulunuyor (Kaynak: http://www.ntv.com.tr)

Bilim insanlarına göre, dünyada 7 değil 8 kıta bulunuyor. Yüzde 94'ü suyun altında olan kıtanın ismi ise Zealandia. 11 bilim insanının yer kabuğu çatlakları konusunda yaptığı çalışmalar Avustralya'nın doğusunda "Zealandia" isimli yeni bir kıtanın varlığını ortaya çıkardı. Yeni Zelanda ve Yeni Kaldonya isimli bölgelerin Avustralya'dan 85 milyon yıl önce koparak ayrılan ve 4.9 milyon kilometrekarelik kıtanın bir parçası olduğu belirtiliyordu. "Zealandia" terimi 90'lı yıllarda 200 milyon yıllık parçalanmış bir süper-kıtanın bir kısmını ifade etmek için kullanılmıştı. Okyanus tabanındaki yarıklar, kaya türleri ve alanın sınırlarını inceleyen uzmanlar, fikri ileriye taşıyarak buranın yeni bir kıta olduğu kanısına vardılar. 4.9 milyon kilometrekarelik yüzölçümüyle yüzde 94'ü su altındaki "Zealandia" dünyanın en küçük kıtası olabilir. Bölgede milyarlarca dolar değerindeki yeraltı kaynakları bulunuyor. Yeni kıtanın varlığı bu kaynakların kimin kıta sahanlığında bulunduğu tartışmalarına da yol açabilir. Ancak bu durum yalnızca Birleşmiş Milletler kıta sahanlığı antlaşmalarına göre belirlenebiliyor.

 

 

Okyanuslar

Okyanuslar üç büyük parça halinde bulunmaktadırlar.

1.Büyük Okyanus (180 milyon Km2)

2.Atlas Okyanusu (106 milyon Km2)

3. Hint Okyanu­su (75 milyon Km2 )

Yeryüzünün 361 milyon km2'lik kısmını denizler ve okyanuslar kaplamaktadır. Her üç okyanus Güney Kutbu çevresinde birleşmektedir.

İç Deniz: Okyanusların karalar arasına sokulmuş kısımlarına ara deniz veya iç deniz denir. (Akdeniz, Karadeniz)                                                                                                                            

Kenar Denizi: Kıtaların kenarlarında bulunan ve adalarla veya sığ deniz eşikleriyle okyanuslardan ayrılan denizlere kenar denizi adı verilir.(Japon Denizi).                                                 

Körfez: Kara kenarlarındaki büyük girintilere körfez adı verilir.                                                                

Koy: Kara kenarlarındaki küçük girintilere koy adı verilir.                                                               

Boğaz: Karalar arasındaki dar suyollarına boğaz adı verilir (Çanakkale, İstanbul gibi).

Göller

Göl: Kıvrılma, kırılma, çökme ve erime sonucu oluşan çanaklar ile doğal olarak ya da insanlar tarafından oluşturulan setlerde suların birikmesiyle oluşan durgun su kütlelerine göl denir.

Yeryüzünde Başlıca Göl Bölgeleri

1. Avrupa: Finlandiya, Britanya Adaları, Kuzey Almanya ve Alp dağları zengin göllere sahiptir. Bu göllerin büyük bölümü buzulların etkisiyle oluşmuştur. Doğu Avrupa’nın kuzeyinde Ladoga, Onega gölleri, İsveç’te Vener, Vetter, Melar gölleri büyük oranda tektonik göllerdir. Eifel’de maarlar içinde oluşan volkanik goller yer almaktadır. Finlandiya(Göller ülkesi) birbirine küçük akarsularla bağlı olan binlerce gölle kaplıdır.

2. Asya: Dünyanın en büyük gölü olan Hazar(Hazer)gölü. Aral gölü, Karaboğaz gölü. Hazar ve Aral gölleri daha önce birleşik bir göl durumundayken oluşan tortulanma alanları sonucunda ayrılmışlardır. Baykal gölü(Dağ gölü),Balkaş gölü, Isık gölü(Sıcak göl),Lob-Nor gölü(Bataklık durumundadır),Lut gölü, Urmiye ve Van gölü diğer önemli göllerdir.

3. Kuzey Amerika: Kuzey Amerika Büyük Göller Bölgesi: Superiyör, Huron, Erie, , Ontario,(Bu göllerin bir kısmı Kanada’da yer alır) Mic­higan(Tamamı Amerika Birleşik Devletleri sınırları içindedir.)Bu göller sığ eşiklerle birbirlerinden ayrılmışlardır. Birbirine boğaz ve kanallarla bağlı durumdadırlar. Kuzey Amerika’nın kuzeydoğusu kısımlarında, Büyük Ayı, Köle ve Vinnipeg gölleri yer almaktadır. Bunlardan Büyük Ayı ve Köle gölleri yılın büyük bölümünde buzlarla kaplıdırlar. Vinnipeg buzul alanlarında bulunan sığ bir set gölüdür. Great Salt Lake (Büyük Tuz Gölü)gölü Kuzey Amerika’da bulunan dışa akışı bulunmayan bir göldür.

4. Orta Ve Güney Amerika: Nikaragua’da Nikaragua ve Managua gölleri çöküntü alanları içinde oluşmuşlardır. Titicaca 3812metre yüksekliğinde bulunur. Poopo gölü ve Arjantin’de bulunan Mar chiguita gölü diğer önemli göllerdir.

  

5. Afrika: Göllerin büyük bölümü kırılmalar ile oluşan çöküntü alanlarında ya da iç bölgelerdeki geniş çanaklar içerisinde meydana gelmişlerdir. Victoria, Kiopa, Rudolf, Nyassa, Tanganika, Kivu, Edwart, Albert, Kioga, Ngami ve Çad gölleri başlıca göllerdir.

6. Avustralya: Başlıca gölü olan Eyre gölü tuzlu bir bataklık durumundadır.

 

Başlıca Göllerin Temel Özellikleri

1. Asya Kıtası’nda bulunan Hazar Gölü dünyanın en büyük gölüdür.

2. Kuzey Amerika Kıtası’nda bulunan (ABD-Kanada sınırı),Superior Gölü dünyanın ikinci büyük gölüdür.

3. Bazı göllerin alanları mevsime bağlı olarak büyük değişmeler gösterir. Afrika Kıtası’nda bulunan Çad Gölü (10.000–26.000km2) ve yurdumuzda Tuz Gölü bunların başında gelir.

4. Dünya’nın en derin gölü Baykal Gölü’dür.(1741 m)

5. Dünya’nın en yüksek gölü, Tibet’te bulunan P’u-Mo Ts’o Gölü’dür.(5025m)

6. Bazı göller deniz seviyesinin altında bulunmaktadır.(Lut (394m),Taberiye(210m),Haiti’de bulunan Enriguillo Gölü(48m),Mısır’da bulunan Harun Gölü(44m),Hazar (28m)

7. Tuzluluk oranı çok yüksek olan göllerin başlıcası ABD’de Büyük Tuz Gölü’dür. Bu gölün tuzluluk oranı binde 230 civarındadır.

8. Dünya’nın en önemli volkan krateri gollerinin başında, ABD’de bulunan, Crater Gölü’dür.

9. Dünya’nın en önemli maar göllerinin başında, Laachersee, Pulvermaar, Weinfeldermaar, Meerfeldermaar, Holzmaar ve Ulmenermaar (Almanya-Eifel Bölgesi),Pavin, Chauvet, Issarles gölleri(Fransa güneyi-Masif Santral bölgesi),Viti, Graenavatn, Gestastadavatn(İslanda), Tikitapu(Yeni Zelanda)

10. Dünya’nın en önemli Graben göllerinin başında, Afrika’dabulunanTanganika, Malawi(Nyassa), Edward ve Asya Kıtası’nda bulunan, Baykal ve Lut gölleridir.

11. Buzul aşındırmasına bağlı olarak oluşan en önemli göller, Alp Dağları’nın kuzeyinde bulunan, Boden, Zürih ve Dört Kanton gölleri ile güney yamaçlarda bulunan Garda, Como ve Maggiore gölleridir.

12. Önemli meteorit gölleri, Batlık Denizi’nde Kaalijarv, Arjantin’de bulunan Laguna Negra ve Kanada’da bulunan Ungava gölleridir.

13. Önemli moren set gölleri Avusturya’da bulunan Ammer, Starnberg ve Atter gölleri, Finlandiya ve Norveç’in güneyinde bulunan Vetter ve Vener gölleri, ABD’de bulunan Superior, Michigan, Huron, Erie, Ontario (ABD- Kanada).

14. Önemli buzul set gölleri, Gapshan(Shyok) gölü (Karakurum Dağları etekleri)

15. Önemli Lagün gölleri Batlık Denizi güneyinde Frisches ve Kuriscches Lagünleri, Nil Deltası’nda Menzele ve Brullus gölleri,

16. Önemli resif göllerinin başında, Büyük Set Resifi(Great Barrier Reef) (Avustralya) gelmektedir.

17. Önemli traverten set gölleri Korona Nehri boyunca oluşan göllerdir.(Bosna)

18. Relikt Göller: Bunlar geçmiş jeolojik devirlerde oluşan eski iç denizler ve büyük su kütlelerinden günümüze kalmış olan göllerdir. Asya Kıtası’nda Hazar ve Aral gölleri

                                Başlıca Göller Ve Yüzölçümleri

Gölün Adı Yeri Yüzölçümü (km2)
Hazar Rusya-Kazakistan-Türkmenistan-Iran-Azerbaycan 436.400
Superior ABD-Kanada 82.700
Victoria Uganda-Kenya- Tanzanya 68.000
Aral Kazakistan-Özbekistan 60.000*
Huron ABD-Kanada 59.500
Michigan ABD-Kanada 58.100
Baykal Rusya 31.500
Büyük Ayı Kanada 31.200
Tanganika Zaire-Brundi-Tanzanya 31.000
Malavvi (Nyassa) Malavvi-Tanzanya-Mozambik 30.000
Büyük Esir Kanada 28.930
Erie ABD-Kanada 25.900
VVinnipeg Kanada 24.500
Ontario ABD-Kanada 18.800
Ladoga Rusya 17.700
Balkaş Kazakistan 17.353
Ma raca i bo Venezuela 13.000
Athabasca Kanada 11.500
Eyre Avustralya 10.000
Onega Rusya 9.900
Titicaca Bolivya-Peru 8.340
Turkana (Rudolf) Kenya-Etiyopya 8.029
Urmiye Iran 7.511
Al bert Zaire-Uganda 5.180
Manitoba Kanada 4.700
Van Türkiye 3.713
Tana Etiyopya 3.108

 

Başlıca Göllerin Derinlikleri 

Gölün Adı Derinliği (m)
Baykal 1741
Tanganika 1435
Hazar 980
Malavvi(Nyassa) 786
Büyük Esir 614
Van 451
Büyük Ayı 410
Lut (Olü Deniz) 399
Superior 307
Michigan 265
Titicaca 263
Huron 229
Ontario 225
Ladoga 225
Onega 110

Başlıca Göllerin Yükseltileri

GÖLÜN ADI YÜKSELTİSİ (M)
P'u-Mo Ts'o 5.025
Montcalm 4.959
Titicaca 3.812
Poopo 3.700
Nemrut 2.247
Tana 1.830
Van 1.646
Victoria 1.134
Beyşehir 1.121
Akşehir 958
Tuz 925
Eğirdir (Eğridir) 916
Burdur 854
Tanganika 773
Malavvi (Nyassa) 472
Baykal 455
Balkaş 342
Vinnipeg 234
Athabasca 212
Superior 184
Michigan 177
Huron 177
Erie 174
Büyük Ayı 119
Balaton 106
Vetter 89
iznik 85
Ontario 75
Aral 53
Vener 44
Onega 33
Sapanca 30
Kuş (Manyas) 15
Ulubat 5
Akyatan 4

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

f t g m

Sitemizde bulunan içerikler izin alınmadan başka bir ortamda TİCARİ amaçla kullanılamaz.

Hak sahipleri tarafından talep edilen dosyalar site yönetimine bildirildiğinde kaldırılacaktır.