Copyright 2017 - COĞRAFYA HAYATTIR

 

Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Dünya'nın Evrendeki Yeri

 

EVREN: Bütün gök cisimlerini (yıldızlar, gezegenler, kuyruklu yıldızlar, uydular, meteorlar) içinde bulunduran ortamdır. Evren uzay içerisinde bulunmakta ve onun bir parçasını meydana getirmektedir. Evren ve uzayın sınırına ilişkin herhangi bir bilgiye sahip olunamaması bunlar için çoğu zaman sınırsız boşluk tanımlamasının kullanılmasına neden olmaktadır.

YILDIZ: Isı ve ışık saçan gök cisimleridirler. Dünya’ya en yakın yıldız Güneş’tir.

NEBULA: Genelde bir çekirdek çevresinde sarmal şekilde genişleyerek yavaşça dönen ve kızgın gazlardan oluşan gök cisimleridirler. Dünya’ya en yakın nebula Andromed adı verilen nebuladır.(Uzaklığı 800.000 ışık yılı)

KUYRUKLU YILDIZ: Bunlar nebulalara benzer biçimde gazlardan meydana gelmiş gök cisimleridirler. Baş ve kuyruk olmak üzere iki bölümden oluşmaktadırlar. Baş kısmı küçük kuyruk bölümü uzundur. Kuyruk kısımları Güneş’in aksi yönüne doğru uzanır. Bunlar gezegenlere ve uydulara göre daha küçüktürler, kuyruklarında kozmik tozlar ve buz kristalleri bulunmaktadır.

GEZEGEN: Kendi etrafında ve belli bir yörünge üzerinde bağlı bulunduğu sistemin merkezindeki yıldızın çevresinde dolanan gök cisimleridirler. Gezegenlerin kendileri ısı ve ışık kaynağı değildir, yıldızlardan aldıkları ışığı yansıtırlar.

GÜNEŞ SİSTEMİ: Güneş'in çekim gücünün etkisinde olan gök cisimlerinin oluşturduğu sistemdir. Bu sistem içerisinde Dünya’nın da bulunduğu gezegenler, uydular, asteroitler ve gök taşları, Güneş’in çekim etkisinde kalarak etrafında bir yörünge boyunca dönmektedirler.

GALAKSİ(GÖKADA): Milyarlarca yıldız ve diğer gök cisimlerinden meydana gelen daire biçimindeki yıldız sistemidir. Güneş sisteminin bulunduğu yıldızlar kümesi­dir.

SAMANYOLU GALAKSİSİ: Dünya’nın içerisinde bulunduğu Güneş sistemi, Samanyolu Galaksisi adı verilen sistem içerisinde yer almaktadır.

IŞIK HIZI: Işığın boşluktaki hızı 300 000 km/saniyedir. Işığın 1 yılda aldığı yola  ‘’ışık yılı’’ adı verilir. Ay’ın Dünya’dan uzaklığı 382 000 km’dir.(1,27 ışık saniyesi).Dünya ve Güneş arasındaki uzaklık 8 ışık dakikasıdır. Dünya’ya en yakın yıldız olan Proxima Centauri 4,2 ışık yılı uzaklıkta bulunmaktadır.

DÜNYA’NIN ŞEKLİ

 

Genel olarak küre biçiminde olduğu ifade edilmektedir. Ancak Dünya kendine özgü bir geometrik şekle sahiptir. Dünya kendi etrafındaki dönüşü sonucunda oluşan ‘’Merkezkaç’’ kuvvetine bağlı olarak ekvator kısmından şişkin, kutuplardan basık bir şekle sahiptir. Dünya’nın sahip olduğu bu özel şekle geoit adı verilmektedir.

 

GEOİD ADI VERİLEN ÖZEL ŞEKLE SAHİP OLMASININ SONUÇLARI

1.Ekvator bütün paralel ve meridyenlerden daha uzundur.

2.Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yerçekimi artmaktadır. Bu nedenle cismin ekvatordaki ağırlığı kutuplardaki ağırlığından daha azdır.

3.Ekvator yarıçapı(6378 km), kutup yarıçapından (6357) daha fazladır.

DÜNYA'NIN KÜRESEL ŞEKLİNİN SONUÇLARI

1.Dünya'nın bir yarısının aydınlıkken diğer yarısının karanlık olması.

2.Paralel dairelerinin boylarının ekvatordan kutuplara gidildikçe kısalması

3.Tüm meridyen yaylarının boylarının eşit olması

4.İki paralel dairesi arasındaki mesafe her yerde 111 km iken, meridyenler arasındaki uzaklığın kutuplara doğru gidildikçe kısalması.

5.Güneş ışınlarının düşme açısının Ekvatordan, kutuplara doğru daralır. Buna bağlı olarak, sıcaklık Ekvator'dan kutuplara gidildikçe azalır.

6.Dünya'nın ekseni etrafındaki dönüş hızı(çizgisel hız) Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe azalır.

7.Yerden yükseklere çıkıldıkça görülebilen alan genişler.

8.Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı bulunduğumuz yerin enlem değerini verir. Kuzey kutup noktasından Ekvator’a doğru gidildikçe Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı 111km’de 1° küçülür. Bu açı Ekvator’da 1° olur.

DÜNYA’NIN BOYUTLARI

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

EKVATOR ÇEVRESİ:………………………..40.076 km

KUTUPLAR ÇEVRESİ:………………………40.009 km

EKVATOR YARIÇAPI:………………………..6378 km

KUTUPLAR YARIÇAPI:………………………6357 km

BASIKLIK ORANI:…………………………….1/297

YÜZÖLÇÜMÜ:………………………………...510.100.000 km2

YER’İN HACMİ:……………………………….1 milyar 83 milyon km2

DÜNYA’NIN HAREKETLERİ VE SONUÇLARI

 

DÜNYA’NIN EKSENİ ÇEVRESİNDEKİ HAREKETİ (GÜNLÜK HAREKET):

1.Dünyamız bu hareketini batıdan doğuya doğru 24 saatlik süre içerisinde tamamlar.

2.Buna 1 gün denir.1 gün, gece ve gündüzden oluşur. Bu hareket sırasında Dünya’nın bir tarafı aydınlıkken diğer tarafı karanlıkta kalır.

3.Kendi çevresindeki dönüş hızı Ekvator’da saatte 1670 km dir.(40.076:24=1670)Bu çizgisel hızı meydana getirir. Çizgisel hız Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.

4.Batıdan doğuya doğru dönme nedeniyle doğuda bulunan noktalar, batıda bulunan noktalara göre Güneş’i daha önce görür. Coğrafi yönler bu dönüş hareketinin yönüne göre belirlenmiştir.

5.Günlük sıcaklık farkları ortaya çıkar. Bunun sonucunda;

   a.Gün içinde fiziksel (mekanik) ufalanma meydana gelir. Bu durumun oluşmasında sıcaklık farklarının yüksek olması buna bağlı olarak nem oranının azlığı temel etkenlerdir. Günlük sıcaklık farkının en fazla olduğu yerler çöllerdir.

   b.Kara ve denizler arasında oluşan ısınma farklılığı ile oluşan basınç farkları meltem rüzgârlarını meydana getirir.

6.Dünya’nın batıdan doğuya doğru dönmesi nedeniyle doğuda bulunan noktalar Güneş'i batısında bulunan noktalardan daha önce görür. Bu duruma bağlı olarak doğuda bulunan noktaların yerel saati, batısındaki noktalardan ileridir. Böylece yerel saat farklılıkları oluşur.

7.Sürekli rüzgârların(Alize, Batı ve Kutup rüzgârları) esiş yönlerinde sapmalar meydana gelir. Bu sapma Kuzey Yarımkü­re'de sağa, Güney Yarımküre'de sola doğru meydana gelir. Bu sapmaların etkisiyle 30° ve 60° enlemlerinde Dinamik Basınç Kuşakları meydana gelmiştir.

8.Okyanus akıntılarında meydana gelen sapmalar halkalar oluşmasına neden olur.

9.Cisimlerin gölge boyları ve gölge yönü değişir.

10.Güneş ışınlarının düşme açısı değişir.

DÜNYA’NIN GÜNEŞ ÇEVRESİNDEKİ HAREKETİ (YILLIK HAREKET)

 

Dünya’nın Güneş çevresindeki dönüşü 365 gün 6 saatte tamamlanır. Bu süre 1 yılı meydana getirir. Dünya Güneş çevresindeki hareketini elips şeklindeki bir yörünge üzerinde gerçekleştirir. Yörüngenin elips şeklinde olması Dünya’nın Güneşe bazen yaklaşmasına bazen uzaklaşmasına neden olmaktadır.

 

YÖRÜNGE DÜZLEMİ (EKLİPTİK) : Dünya'nın Güneş etrafında dolaşırken izlediği elips biçimindeki yola yörünge adı verilir. Bu yörüngeye ekliptik, meydana getirdiği düzleme ekliptik düzlemi( yörünge düzlemi) denilmektedir. Yörünge daire durumunda olsaydı tüm mevsimlerin süresinin eşit olması gerekirdi

YÖRÜNGENİN ELİPS ŞEKLİNDE OLMASININ SONUÇLARI:

1.Dünya, Güneş çevresindeki hareketini elips şeklindeki yörüngede meydana getirir.

Bu nedenle Dünya’nın Güneş'e olan uzaklığı sürekli değişir, buna bağlı olarak, Günberi (Perihel) ve Günöte (Afel) konumları meydana gelir.

GÜNBERİ (PERİHEL) :Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu 3 Ocak tarihine Günberi (Perihel) adı verilir. Bu konumda Dünya’nın yörüngesi üzerindeki dönüş hızı artar. Hızın artmasına bağlı olarak Kuzey Yarımküre'de kış mevsiminin süresi kısalır, bu nedenle, Şubat ayı 28 gün sürer.

GÜNÖTE (AFEL) : Dünya'nın Güneş'e en uzak olduğu 4 Temmuz tarihîne Günöte (Afel) adı verilir. Günöte konumunda Dünya’nın yörüngesi üzerindeki dönüş hızı azalır. Kuzey Yarımküre’de Sonbahar mevsiminin 21 Eylül’de başlaması gerekirken iki günlük gecikmeyle 23 Eylül’de başlar. Buna bağlı olarak, Kuzey Yarımküre'de yaz mevsiminin süresi uzar.

Sonuç olarak; Yarımkürelerde mevsim sürelerinin birbirine eşit olmamasının temel nedeni yörüngenin elips şeklinde olmasıdır.

Uzaklığın değişmesi Dünya’daki sıcaklıkları etkilemez. Bu durumun temel nedeni, oluşan mesafe farklılığının sıcaklığı etkileyecek boyutta olmamasıdır. Dünya’da oluşan sıcaklık değerlerini belirleyen temel etken herhangi bir noktaya Güneş ışınlarının düşme açısıdır.

YÖRÜNGE ŞEKLİ TAM DAİRE BİÇİMİNDE VE GÜNEŞ TAM ORTADA OLSAYDI:

1.Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı değişmezdi.

2.Günberi ve Günöte zamanlan oluşmazdı.

3.Mevsim sürelerinde farklılık meydana gelmez, birbirine eşit olurdu.

4.Dünya’nın yörüngesi üzerindeki hızı değişmezdi

     

EKSEN EĞİKLİĞİNİN SONUÇLARI

1.Dünya'nın Güneş'e karşı konumu sürekli olarak değiştiğinden Güneş ışınlarının herhangi bir noktaya düşme açısı yıl içinde sürekli olarak değişir.

2.Mevsimler meydana gelir. Aynı anda farklı yarımkürelerde farklı mevsimler yaşanır. Güneş ışınlarının geliş açısındaki farklılığın daha belirgin olması, ılıman kuşakta mevsimlerin daha belirgin olarak yaşanmasına neden olur.

3.Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca değişir.

4.Güneş'in doğuş ve batış saatleri değişir. Yaz mevsiminde erken doğar geç batarken, kış mevsiminde geç doğar erken batar.

5. Aydınlanma çemberinin yeri mevsimlere göre değişir.

6.Eksen eğikliğine bağlı olarak Dönenceler ve kutup noktalarının yerleri belirlenir.

5.Güneş ışınları sadece dönenceler arasındaki noktalara dik açılarla gelir.

6.Güneş'in doğuş ve batış yerleri değişir.

7.Eksen eğikliği sabittir, Dünya’nın herhangi bir hareketiyle değişmez.

8.Mevsimlere bağlı olarak kara ve denizler arasında oluşan ısınma farklılıkları nedeniyle mevsimlik basınç alanları meydana gelir. Bunlar mevsime göre kara ve denizler arasında yer değiştirir.

9.Matematik iklim kuşaklarının sınırları belirlenir.

 

 

 

MATEMATİK İKLİM KUŞAKLARI

 

Matematik iklim kuşaklarının sınırları güneş ışınlarının geliş açısına bağlı olarak(Eksen Eğikliği) belirlenmiştir. Kuşaklar arasındaki sınırları dönenceler ve kutup daireleri meydana getirir.

 

 

 

SICAKLIK KUŞAKLARI ( GERÇEK İKLİM KUŞAKLARI )

 

Sıcaklık kuşakları eksin eğikliği sonucunda oluşan matematik iklim kuşaklarının sıcaklığı etkileyen diğer özel konum faktörlerinin( kara ve denizlerin dağılışı, sıcak ve soğuk su akıntıları, genel hava dolaşımı) etkisiyle değişime uğraması sonucunda oluşur.

Sıcaklık kuşaklarının sınırları yarım kürelerde farklılık göstermektedir. Ilıman kuşak Güney Yarım Küre'de, Kuzey Yarım Küre'ye göre daha darken, soğuk kuşak daha geniştir. Sıcak kuşak Kuzey Yarım Küre’de Güney Yarım Küre’ye göre daha geniştir. Bu farklılığı meydana getiren temel sebep, kara ve denizlerin farklı oranlardaki dağılışıdır.

GÜNEŞ IŞINLARININ DİK GELDİĞİ NOKTALAR VE TARİHLER

1.Güneş ışınlarının dik geldiği noktalar 23°27' Kuzey enlemi (Yengeç Dönencesi) ile 23°27' Güney en­lemi (Oğlak Dönencesi) arasında yer değiştirir.

2.Güneş ışınları yıl içerisinde 1 defa, 21 Haziran tarihinde 23°27' Kuzey enlemine (Yengeç Dönencesi) dik gelir.

3.Güneş ışınları yıl içerisinde 1 defa 21 Aralık tarihinde 23°27' Güney enlemine (Oğlak Dönencesi) dik gelir.

4.Ekvator tüm yıl boyunca Güneş ışınlarını dike yakın açılarla alır, ancak yıl içerisinde 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde olmak üzere 2 defa tam dik olarak alır.

EKSEN EĞİKLİĞİNİN DEĞİŞMESİ DURUMUNDA ORTAYA ÇIKACAK SONUÇLAR

A.YER EKSENİ EKLİPTİK DÜZLEME DİK OLSAYDI(EKSEN EĞİKLİĞİ OLMASAYDI):

1.Mevsimler oluşmazdı. Dünya'nın her yerinde hep aynı mevsim şartları yaşanırdı.

2.Güneş ışınları sadece Ekvator'a dik olarak (90°) düşerdi.

3.Aydınlanma dairesi hep kutup noktalarından geçerdi.

4.Dünya'nın her yerinde gece ve gündüz süreleri birbirine eşit olur, kutup da­ireleri oluşmazdı.

5.Güneş ışınlarının düşme açısı yıl içerisinde değişmez, dönence sınırları oluşmazdı.

6.Güneş yıl boyunca tam doğudan doğup tam batıdan batardı.

7.Aynı meridyen üzerinde bulunan tüm noktalarda Güneş aynı anda doğarak aynı anda ba­tardı.

8.Matematik iklim kuşakları oluşmazdı.

B.EKLİPTİK DÜZLEMİ İLE EKVATOR DÜZLEMİ ARASINDAKİ AÇI 23°27' DAN DAHA FAZLA ( 30°) OLSAYDI):

1.Dönenceler 30° enlemlerinden geçerdi.

2.Kutup daireleri 60° enlemlerinden geçerdi.(90–30=60)

3.Güneş ışınlarının dik açılarla düştüğü alanlar genişlerdi

4.Aydınlanma dairesi daha fazla yer değiştirirdi.

5.Gece ve gündüz süreleri arasındaki süre ve sıcaklık farkı artardı.

6.Yıl içerisinde sıcaklık farkları artardı.

7.Tropikal kuşak genişlerdi.

8.Orta Kuşak daralırdı.

9.Kutup Kuşağı genişlerdi.

C.EKLİPTİK DÜZLEMİ İLE EKVATOR DÜZLEMİ ARASINDAKİ AÇI 23°27' DAN DAHA AZ  (15°) OLSAYDI):

1.Dönenceler 15° enlemlerinden geçerdi.

2.Kutup daireleri 75° enlemlerinden geçerdi.(90–15=75)

3.Güneş ışınlarının dik açılarla düştüğü alanlar daralırdı.

4.Aydınlanma dairesi daha az yer değiştirirdi.

5.Gece ve gündüz arasındaki süre ve sıcaklık farkları artardı.

6.Yıl içerisinde sıcaklık farkları azalırdı.

7.Tropikal kuşak daralırdı.

8.Orta Kuşak genişlerdi.

9.Kutup Kuşağı daralırdı.

MEVSİMLERİN BAŞLANGIÇ NOKTALARI

Mevsimlerin başlangıçları, Güneş ışınlarının dik açıyla geldiği enlemler ve gündüz sürelerinin değişim tarihleri göz önüne alınarak belirlenmiştir. Orta enlemler mevsimlerin en belirgin olarak yaşandığı yerlerdir. Ekvator ve kutuplarda Güneş ışınlarının düşme açısı yıl içinde fazla değişmediğinden mevsimsel farklılık yaşanmaz. Ekvator çevresinde sürekli yaz şartları yaşanırken, kutuplar çevresinde sürekli kış şartları egemendir.

A.21 HAZİRAN

1.Kuzey Yarımküre Güneş'e dönüktür.

2.Güneş ışınlan Yengeç Dönencesi'ne 90°'lik açıyla düşer.

3.Yengeç Dönencesi üzerindeki tüm noktalarda öğle vaktinde gölge boyları sıfırdır..

4.Kuzey Yarımküre'de yaz, Güney Yarımküre'de kış mevsimi başlar.

5.Kuzey Yarımküre'de en uzun gündüz yaşanırken, Güney Yarımküre'de en uzun gece yaşanır.

6.Kuzeye gidildikçe gündüz süresi, güneye gidildikçe gece süresi uzar.

7.Bu tarihten sonra Kuzey Yarımküre'de gündüzler kısalmaya, Güney Yarımküre’de uzamaya başlar.

8.Kuzey Kutup Dairesi üzerinde 24 saat gündüz, Güney Kutup Dairesinde 24 saat ge­ce yaşanır.

9.Kuzey Kutup noktası 6 aylık gündüzün tam ortasındadır ve sürekli aydınlık durumdayken, Güney Kutup sürekli karanlıktır.

10.Yengeç dönencesinin kuzeyindeki cisimlerin gölge yönleri kuzeye, güneyindeki cisimlerin gölge yönü güneye doğru düşer.

11. Aydınlanma çemberi, kutup dairelerine teğet biçimde geçer.

B.21 ARALIK

 1.Güney Yarımküre Güneş'e dönük durumdadır.

2.Güneş ışınları Oğlak Dö­nencesi üzerine 900 lik açıyla düşer.

3.Oğlak Dönencesi üzerindeki bütün noktalarda gölge boyları öğle vakti sıfır olur.

4.Güney Yarımküre'de yaz mevsimi, Kuzey Yarımküre'de kış mevsimi başlar.

5.Güney Yarımküre'de en uzun gündüz yaşanırken, Kuzey Yarımküre'de en uzun gece yaşanır.

6.Güneye gidildikçe gündüzler uzarken, kuzeye gidildikçe geceler uzar.

7.Bu tarihten sonra Güney Yarımküre'de gündüzler kısalmaya, Kuzey Yarımküre’de uzamaya başlar.

8.Güney Kutup Dairesi üzerinde 24 saat gündüz, Kuzey Kutup Dairesi'nde 24 saat ge­ce yaşanır.

9.Güney Kutup noktası sürekli aydınlık, Kuzey Kutup noktası sürekli karanlığı yaşar.

10. Aydınlanma çemberi, kutup dairelerine teğet biçimde geçer.

C.23 EYLÜL - 21 MART (EKİNOKS)

 

1.Güneş ışınlan Ekvator'a 90°'lik açıyla düşer.

2.Ekvator üzerinde bulunan tüm noktalarda öğle vakti gölge boyları sıfır olur.

3.Aydınlanma dairesi kutup noktalarından geçer. Buna bağlı olarak,  iki yarımkürede eşit şekilde aydınla­nır.

4.Dünya'nın her yerinde gece ve gündüz eşitliği yaşanır(12 saat gece–12 saat gündüz) Bu duruma Ekinoks denir.

5.23 Eylül kuzeyde sonbaharın, güneyde ilkbaharın başlangıcıdır. 21 Mart kuzeyde ilkbaharın, güneyde sonbaharın başlangıcıdır.

6. 21 Marttan sonra Kuzey Yarımküre'de gündüz süresi gece süresinden daha uzun olur. Güney Yarımküre'de ise gece süresi, gündüz süresinden daha uzun olur.

7.21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Güneş tam doğudan doğar tam batıdan batar.

8.Aynı meridyen üzerinde bulunan tüm noktalarda, Güneş aynı anda doğar aynı anda ba­tar.

9.45° enlemlerinde yatay yüzeylerdeki cisimlerin gölge boylan öğle vakti kendi boyla­rına eşit olur.

10.Dünya'da gelgit genliği artar. 

 

 

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

f t g m

Sitemizde bulunan içerikler izin alınmadan başka bir ortamda TİCARİ amaçla kullanılamaz.

Hak sahipleri tarafından talep edilen dosyalar site yönetimine bildirildiğinde kaldırılacaktır.